Urlop bezpłatny jest instytucją, która, choć nie powoduje ustania stosunku pracy, wywołuje istotne skutki w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym. Jego udzielenie prowadzi do czasowego zawieszenia obowiązków pracowniczych, a tym samym wpływa na sposób rozliczania składek ZUS. Dlatego też prawidłowe ustalenie konsekwencji ubezpieczeniowych urlopu bezpłatnego ma znaczenie zarówno dla pracodawcy, jak i dla pracownika, zwłaszcza w kontekście prawa do świadczeń.

Urlop bezpłatny to jedna z nielicznych instytucji prawa pracy, która wprost wyłącza pracownika z systemu ubezpieczeń społecznych. Pracownik pozostaje zatrudniony, ale na czas urlopu nie świadczy pracy i nie otrzymuje wynagrodzenia. W konsekwencji oznacza to, że w tym okresie ustaje obowiązek ubezpieczeń emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowego.

Przerwa w ubezpieczeniach powstaje z mocy prawa, niezależnie od długości urlopu. Nawet jednodniowy urlop bezpłatny powoduje przerwę w podleganiu ubezpieczeniom społecznym. W praktyce oznacza to, że pracownik nie ma prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, jeśli niezdolność do pracy powstanie w trakcie urlopu, a prawo do zasiłku zostanie przywrócone dopiero po powrocie do pracy i ponownym objęciu ubezpieczeniem chorobowym.

Inaczej wygląda sytuacja przy ubezpieczeniu zdrowotnym. Jeżeli pracownik nie ma innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego (np. umowy zlecenia, działalności gospodarczej, statusu członka rodziny), urlop bezpłatny powoduje przerwę również w ubezpieczeniu zdrowotnym. W takim przypadku pracownik powinien zgłosić się do ubezpieczenia jako członek rodziny albo, w razie braku takiej możliwości, dobrowolnie bezpośrednio w NFZ i samodzielnie opłacać składkę na to ubezpieczenie.

Warto pamiętać, że wyjątek od powyższej zasady dotyczy urlopu bezpłatnego udzielonego w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy na podstawie porozumienia między pracodawcami. W takim przypadku ubezpieczenia społeczne „przenoszą się” do drugiego pracodawcy, który opłaca składki za okres wykonywania pracy, a przerwa w ubezpieczeniach nie powstaje.