Przez ponad dekadę polski system ubezpieczeń społecznych opierał procedurę przyznawania zasiłku opiekuńczego na zasadzie ograniczonego zaufania, wymagając od rodziców drobiazgowego raportowania o codziennej organizacji życia rodzinnego. Zmiana przepisów, która weszła w życie pod koniec października 2026 roku, w połączeniu z najnowszym stanowiskiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odwraca tę filozofię. Obecnie ubezpieczony składa jedynie deklarację o braku innego domownika mogącego zapewnić opiekę, co wiąże się z przesunięciem na niego pełnej odpowiedzialności za prawdziwość przekazanych informacji.
Kluczowa zmiana wynika z rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 27 września 2026 roku, które od 24 października 2026 roku (wejście w życie) zastąpiło przepisy obowiązujące nieprzerwanie od 2015 roku. Dotychczas pracodawcy będący płatnikami zasiłków (zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 osób) znajdowali się w trudnym położeniu. Zgodnie z art. 34 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa świadczenie nie przysługuje, jeśli we wspólnym gospodarstwie domowym przebywa inny członek rodziny mogący zapewnić opiekę (poza sytuacją opieki nad chorym dzieckiem do lat dwóch). W rezultacie wnioskodawcy musieli na formularzu Z-15a szczegółowo raportować o zatrudnieniu oraz godzinach pracy zmianowej drugiego rodzica, a płatnik miał obowiązek porównywać te grafiki, analizować czas dojazdów czy żądać dodatkowych zaświadczeń lekarskich o chorobie innego domownika.
Nowe regulacje radykalnie uprościły ten proces, scalając dotychczasowe druki Z-15a i Z-15b w jeden formularz Z-15. Z wniosku całkowicie zniknęły rubryki dotyczące miejsca zatrudnienia i rozkładu czasu pracy drugiego rodzica. Obecnie ubezpieczony składa wyłącznie ogólne oświadczenie, że w okresie objętym wnioskiem nie ma innego domownika mogącego sprawować opiekę.
Wątpliwości płatników, czy mimo okrojonego formularza nadal muszą weryfikować sytuację rodzinną pracownika, rozwiał ZUS w stanowisku z 30 października 2026 roku. Organ rentowy potwierdził, że samo oświadczenie wnioskodawcy jest wystarczające do wypłaty świadczenia, a płatnik nie ma obowiązku prowadzenia dodatkowego postępowania wyjaśniającego. Wewnętrzną weryfikację – lub przekazanie sprawy do rozstrzygnięcia przez ZUS – należy uruchomić jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy płatnik z innych źródeł uzyska wiarygodną informację, że drugi rodzic faktycznie przebywał w domu i mógł zająć się dzieckiem.
Uproszczenie biurokracji po stronie firm oznacza jednocześnie pełną odpowiedzialność finansową po stronie pracowników. Złożenie nieprawdziwego oświadczenia skutkuje uznaniem zasiłku za świadczenie nienależnie pobrane, co wiąże się z koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma aż pięć lat na wydanie decyzji żądającej zwrotu takich środków.
