W klasycznym modelu zabezpieczenia społecznego człowiek jest albo zdolny do pracy i pobiera wynagrodzenie, albo niezdolny do jej wykonywania i otrzymuje zasiłek chorobowy. W praktyce medycyny pracy i rehabilitacji powrót do pełnej sprawności po wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej rzadko przebiega jednak skokowo. Często wymaga etapu przejściowego – podjęcia pracy w warunkach rehabilitacji zawodowej, na lżejszym stanowisku lub w ograniczonym zakresie, co naturalnie wiąże się z niższym wynagrodzeniem.
Aby uniknąć bariery przed powrotem do aktywności – w sytuacji, gdy szybsze podjęcie pracy oznaczałoby dla poszkodowanego dotkliwy spadek dochodów – ustawodawca skonstruował szczególny instrument: zasiłek wyrównawczy z ubezpieczenia wypadkowego. Jest to jedno z najbardziej celowych świadczeń w polskim systemie ubezpieczeń społecznych, zaprojektowane jako pewnego rodzaju amortyzator finansowy w procesie adaptacji zawodowej.
Mechanizm działania tego świadczenia opiera się na zasadzie kompensacji utraconego zarobku. Zasiłek wyrównawczy przysługuje ubezpieczonemu będącemu pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, w związku z poddaniem się rehabilitacji zawodowej. Konieczność podjęcia takiej rehabilitacji – mającej na celu adaptację lub przyuczenie do określonej pracy – musi zostać formalnie orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS lub lekarza wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy.
Wysokość zasiłku stanowi dokładną różnicę między przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem osiąganym przez pracownika przed wypadkiem (z okresu 12 miesięcy kalendarzowych) a wynagrodzeniem miesięcznym uzyskiwanym podczas pracy w warunkach rehabilitacji zawodowej. Prawo do zasiłku wyrównawczego aktywuje się od pierwszego dnia ubezpieczenia wypadkowego, bez okresu wyczekiwania (podobnie jak zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego).
Zasiłek wyrównawczy może być wypłacany przez okres rehabilitacji zawodowej, nie dłużej jednak niż przez 24 miesiące. Jest to granica wyznaczona z myślą o tym, by świadczenie stymulowało proces przekwalifikowania, a nie przekształcało się w dożywotnią rentę wyrównawczą. Prawo do świadczenia ustaje z dniem zakończenia rehabilitacji zawodowej i przesunięcia pracownika do innej pracy, nie później niż po upływie wspomnianych dwóch lat, a także wtedy, gdy stan zdrowia pracownika ulegnie pogorszeniu i stanie się on całkowicie niezdolny do pracy w tych warunkach.
Warto pamiętać, że świadczenie to jest zarezerwowane wyłącznie dla pracowników (osób zatrudnionych na umowę o pracę) i nie przysługuje osobom pobierającym już emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy czy nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Co więcej, omawiane świadczenie nie przysługuje także, gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia (umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa) albo gdy pracownik był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających i przyczynił się w znacznym stopniu do spowodowania wypadku.
