Rozwiązanie stosunku pracy w trakcie ciąży lub w trakcie korzystania z urlopów związanych z rodzicielstwem rodzi wiele pytań o ciągłość ochrony finansowej. Choć prawo do urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego jest ściśle powiązane ze statusem pracowniczym, to prawo do samego świadczenia pieniężnego, czyli zasiłku macierzyńskiego, rządzi się odrębnymi przepisami ustawy zasiłkowej. W określonych sytuacjach ZUS ma bezwzględny obowiązek przejąć wypłatę świadczenia, zapewniając kobiecie stabilizację finansową również po rozwiązaniu umowy o pracę.

Najczęstszą sytuacją, w której dochodzi do wypłaty zasiłku macierzyńskiego po ustaniu zatrudnienia, jest automatyczne przedłużenie umowy zawartej na czas określony do dnia porodu. Zgodnie z art. 177 § 3 Kodeksu pracy, jeżeli umowa o pracę zawarta na czas określony uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży, ulega ona przedłużeniu do dnia porodu. W dniu porodu następują dwa jednoczesne zdarzenia prawne:

• stosunek pracy rozwiązuje się z mocy prawa (umowa wygasa z upływem czasu, na jaki została przedłużona),
• kobieta nabywa prawo do zasiłku macierzyńskiego od pierwszego dnia życia dziecka.

Ponieważ w dniu porodu kobieta nie jest już pracownikiem, nie przysługuje jej urlop macierzyński, lecz od razu sam zasiłek macierzyński. Płatnikiem tego świadczenia od pierwszego dnia staje się Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Drugim przypadkiem, w którym zasiłek macierzyński przysługuje po ustaniu zatrudnienia, jest rozwiązanie umowy o pracę w okresie ciąży z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 177 § 4 Kodeksu pracy). Jeżeli w takim scenariuszu pracodawca nie jest w stanie zapewnić innego zatrudnienia, umowa rozwiązuje się, a kobiecie przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego. Co ważne, jeśli rozwiązanie umowy z tych przyczyn nastąpiło przed porodem, kobiecie za okres do dnia porodu przysługuje zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (tzw. zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego za okres przerw w zatrudnieniu). Z dniem porodu rozpoczyna się już standardowy okres wypłaty właściwego zasiłku macierzyńskiego przez ZUS.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy pracownica urodziła dziecko w trakcie trwania umowy o pracę (np. na czas określony), a umowa ta rozwiązuje się w trakcie trwania urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego. W takim przypadku rozwiązanie umowy nie przerywa wypłaty świadczenia. Do dnia ustania stosunku pracy zasiłek wypłaca pracodawca (o ile jest uprawniony do wypłaty świadczeń chorobowych) lub ZUS. Z dniem następującym po rozwiązaniu umowy, pełną wypłatę zasiłku macierzyńskiego do końca ustawowego okresu bezwarunkowo przejmuje ZUS.

Aby ZUS mógł sprawnie przejąć wypłatę świadczenia i nie dopuścić do przerwy w płynności finansowej kobiety, dział kadr musi niezwłocznie przekazać do ZUS odpowiednią dokumentację.

Do najważniejszych obowiązków pracodawcy należy:

• wystawienie i przesłanie zaświadczenia płatnika składek na druku Z-3,
• dołączenie skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka (jeśli poród nastąpił przed ustaniem zatrudnienia) lub zaświadczenia lekarskiego o przewidywanej dacie porodu (jeśli dokumentacja dotyczy okresu przedporodowego przy likwidacji firmy),
• przekazanie wniosku pracownicy o wypłatę zasiłku macierzyńskiego/rodzicielskiego, który złożyła jeszcze przed ustaniem zatrudnienia.