Niedziele i święta są co do zasady dniami wolnymi od pracy, a praca w tym czasie jest wyjątkiem, który musi wynikać wprost z przepisów. Kodeks pracy przewiduje zamknięty katalog sytuacji, w których pracodawca może legalnie polecić pracę w dniu ustawowo wolnym (art. 151¹⁰ Kodeksu pracy). Kluczowe jest więc ustalenie, czy dana czynność mieści się w jednym z wyjątków. Jeśli nie, polecenie pracy będzie bezprawne.

Pracę w niedziele i święta można wykonywać przede wszystkim w systemach pracy, które z natury obejmują pracę w te dni:

• przy pracy w ruchu ciągłym,
• w systemie pracy zmianowej,
• w systemie pracy weekendowej oraz
• przy pracy w dozorze urządzeń lub w pogotowiu technicznym.

Dopuszczalna jest również praca w branżach, które muszą funkcjonować niezależnie od dnia tygodnia: w transporcie i komunikacji, w zakładach świadczących usługi dla ludności (np. gastronomia, hotelarstwo), w jednostkach ochrony zdrowia, w rolnictwie, hodowli. Ustawodawca zezwala na pracę w niedziele i święta również przy niezbędnych remontach, pilnowaniu mienia i ochronie osób oraz w przypadku konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii. Katalog jest zamknięty — nie można go rozszerzać decyzją pracodawcy. W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że placówki handlowe podlegają odrębnym przepisom ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta.

Wyjątki dotyczą także prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną: działalność kulturalna, sportowa, oświatowa, turystyczna czy wypoczynkowa. W tych obszarach praca w niedzielę jest dopuszczalna, o ile wynika z charakteru działalności. Nie oznacza to jednak dowolności — pracodawca musi wykazać, że wykonywane zadania rzeczywiście mieszczą się w ustawowym katalogu, a nie są jedynie potrzebą organizacyjną.

Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że dopuszczalne jest również wykonywanie prac:

a. polegających na świadczeniu usług z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej w rozumieniu przepisów o świadczeniu usług drogą elektroniczną lub urządzeń telekomunikacyjnych w rozumieniu przepisów prawa komunikacji elektronicznej, odbieranych poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli zgodnie z przepisami obowiązującymi odbiorcę usługi niedziele i święta są u niego dniami pracy,

b. zapewniających możliwość świadczenia usług, o których mowa powyżej.

Jeżeli praca w niedzielę lub święto nie mieści się w żadnym z wyjątków, pracownik ma prawo odmówić jej wykonania. Polecenie sprzeczne z przepisami nie jest wiążące, a pracodawca ponosi ryzyko naruszenia prawa pracy. Warto pamiętać, że nawet legalna praca w niedzielę i święto wymaga odpowiedniej rekompensaty. Każde odstępstwo od tych zasad może być traktowane jako nadużycie prawa pracodawcy.