Urlop to okres, w którym pracownik jest zwolniony z obowiązku wykonywania pracy na rzecz pracodawcy. Przepisy prawa przewidują różne rodzaje urlopów. Za niektóre z nich pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a za inne nie otrzymuje od pracodawcy pensji.

Urlop bezpłatny jest szczególnym rodzajem zwolnienia od pracy. Ustawodawca uregulował go w art. 174 i następnych Kodeksu pracy. Jak wynika z § 1 wskazanego przepisu, pracodawca może udzielić urlopu bezpłatnego na pisemny wniosek pracownika.

„Istotą urlopu bezpłatnego, udzielonego na podstawie art. 174, jest zwolnienie pracownika z obowiązku wykonywania zatrudnienia i zwolnienie pracodawcy z obowiązku wypłacania wynagrodzenia (por. wyr. SA w Warszawie z 27.11.1996 r., III AUa 888/96, OSA 1997, Nr 2, poz. 9)” (Kodeks pracy. Komentarz, red. prof. dr hab. Wojciech Muszalski, dr hab. Krzysztof Walczak). W czasie urlopu bezpłatnego stosunek pracy nie ustaje, ale zgodnie z wolą stron zostaje czasowo zawieszony. Okresu tego urlopu nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze (wyjątek stanowi urlop bezpłatny udzielony w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy). Trzeba jednak pamiętać, że okres takiego urlopu wlicza się do ogólnego okresu zatrudnienia wskazywanego w świadectwie pracy, a w jego treści wskazuje się na fakt skorzystania z tego urlopu.

Każdy miesięczny urlop bezpłatny powoduje obniżenie wymiaru urlopu wypoczynkowego o 1/12. Jeżeli urlop bezpłatny trwał łącznie co najmniej 1 miesiąc, to powoduje proporcjonalne obniżenie wymiaru urlopu przysługującego pracownikowi za dany rok (art. 155² § 1 w związku z art. art. 155¹ § 1 pkt 2 Kodeksu pracy). Na poczet tego okresu wliczamy wszystkie okresy niewykonywania pracy w danym roku kalendarzowym związane z korzystaniem z urlopu bezpłatnego. Urlopy bezpłatne trwające krócej niż miesiąc podlegają sumowaniu.

Jeżeli urlop bezpłatny jest udzielany na okres dłuższy niż 3 miesiące, strony mogą przewidzieć dopuszczalność odwołania pracownika z urlopu z ważnych przyczyn (art. 174 § 3 Kodeksu pracy).

Na zakończenie warto zwrócić uwagę, że w trakcie urlopu bezpłatnego pracownik jest objęty ochroną przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Nie działa ona w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 41¹ Kodeksu pracy). Ponadto art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach grupowych przewiduje, że omawiana ochrona nie znajdzie zastosowania, jeżeli urlop trwa co najmniej 3 miesiące. Natomiast na podstawie art. 5 ust. 4 ustawy o zwolnieniach grupowych wypowiedzenie warunków pracy i płacy jest dopuszczalne niezależnie od okresu trwania urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy.