Umowa o dzieło jest powszechnie uznawana za formę współpracy wolną od składek ZUS. Co do zasady jest to prawda, ponieważ samodzielna umowa o dzieło nie została wymieniona wśród tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych czy zdrowotnego. Ta reguła załamuje się jednak całkowicie w jednej, ściśle określonej sytuacji — gdy wykonawcą dzieła jest własny pracownik zamawiającego.

Zgodnie z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, za pracownika na potrzeby rozliczeń składkowych uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy o dzieło, jeżeli:

• zawarła taką umowę z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub
• w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy — nawet jeśli formalnie zamawiającym dzieło jest zupełnie inny podmiot.

Ten drugi wariant bywa pomijany w praktyce, a to on właśnie uniemożliwia obejście przepisu przez „podstawienie” pośredniczącej firmy jako formalnego zamawiającego. Jeśli faktycznym beneficjentem pracy wykonywanej na podstawie dzieła pozostaje własny pracodawca, przepis znajduje zastosowanie niezależnie od tego, kto faktycznie podpisał umowę.

W obu powyższych przypadkach wynagrodzenie z umowy o dzieło podlega wszystkim ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu — dokładnie tak, jak przy umowie o pracę. Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi suma przychodu z umowy o pracę oraz z umowy o dzieło, rozliczana łącznie w ramach jednego zgłoszenia pracowniczego. Co istotne, taka umowa o dzieło nie podlega odrębnemu zgłoszeniu na formularzu ZUS RUD.

Od omawianej zasady istnieją dwa praktyczne wyjątki. Po pierwsze, jeśli pracownik wykonuje „dzieło” w ramach własnej, zarejestrowanej działalności gospodarczej, a zakres tej działalności pokrywa się z przedmiotem umowy — rozliczenie następuje na zasadach właściwych dla działalności gospodarczej, a nie na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Po drugie, jeśli umowa o dzieło jest wykonywana w okresie, w którym pracownik formalnie pozostaje w stosunku pracy, ale faktycznie nie świadczy pracy — a więc w trakcie urlopu bezpłatnego, wychowawczego, macierzyńskiego czy rodzicielskiego — taka umowa nie jest traktowana jako zawarta „z własnym pracodawcą” w rozumieniu tego przepisu i pozostaje poza ubezpieczeniami ZUS na zasadach ogólnych dla umów o dzieło. Decydujące znaczenie ma więc nie tyle sama treść podpisanego dokumentu, co faktyczna relacja między wykonawcą dzieła a podmiotem, na rzecz którego realnie świadczy on pracę.