W systemie ubezpieczeń społecznych panuje zasada ekwiwalentności, z której wynika, że im wyższe składki opłacasz, tym wyższe świadczenie otrzymasz w razie choroby czy macierzyństwa. Istnieje jednak sytuacja, w której logika ta zostaje celowo przełamana przez ustawodawcę na rzecz solidarności społecznej. Młoda matka zatrudniona na jedną czwartą etatu lub przedsiębiorczyni opłacająca preferencyjne składki ZUS mogą otrzymać zasiłek macierzyński w kwocie zaledwie kilkuset złotych. Z drugiej strony osoba niepracująca, która nigdy nie odprowadzała składek do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, otrzymuje ze środków publicznych 1000 zł świadczenia rodzicielskiego (potocznie nazywanego „kosiniakowym”).
Aby uniknąć sytuacji, w której aktywność zawodowa byłaby finansowo „karana” niższym wsparciem niż brak ubezpieczenia, do polskiego porządku prawnego wprowadzono mechanizm wyrównawczy. Został on uregulowany w art. 31 ust. 3a ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przepis wprowadza swoistą gwarancję minimalnego świadczenia w obrębie systemu ubezpieczeniowego. Jeżeli miesięczna kwota zasiłku macierzyńskiego – po pomniejszeniu o zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych – jest niższa niż kwota świadczenia rodzicielskiego, zasiłek ten podwyższa się do wysokości tego świadczenia.
Warto zwrócić uwagę, że wyrównanie liczy się w odniesieniu do kwoty netto zasiłku. Co więcej, sama kwota podwyższenia jest zwolniona z podatku dochodowego i nie pobiera się od niej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. W efekcie rodzic otrzymuje na konto dokładnie 1000 zł (lub kwotę proporcjonalnie niższą, jeśli zasiłek przysługuje tylko za część miesiąca).
Takie podwyższenie zasiłku macierzyńskiego jest w całości finansowane z budżetu państwa w ramach dotacji celowej do FUS. Dla pracodawcy będącego płatnikiem zasiłków oznacza to czysto techniczną operację. Płatnik oblicza różnicę, wypłaca ją pracownikowi wraz z podstawowym zasiłkiem, a następnie pomniejsza o tę kwotę należne składki na ubezpieczenia społeczne, wykazując wyrównanie w raporcie ZUS RSA specjalnym kodem świadczenia/przerwy (329). Co istotne, wyrównanie to następuje z urzędu – ubezpieczony nie musi składać żadnego wniosku.
Jak każda instytucja prawa ubezpieczeń społecznych, również i ta posiada swoje granice oraz wyłączenia:
- jeżeli rodzic pracuje na dwa niepełne etaty (np. u dwóch różnych pracodawców) i z każdego tytułu pobiera niski zasiłek macierzyński, kwoty te sumuje się. Podwyższenie przysługuje dopiero wtedy, gdy łączna wypłata ze wszystkich źródeł nie przekracza 1000 zł netto. Wówczas ubezpieczony musi złożyć oświadczenie wskazujące podmiot, który wypłaci różnicę. Jeśli jednym z płatników jest ZUS, to podwyższenie zawsze wypłaca ZUS;
- gdy dziecko rodzi się w trakcie miesiąca, gwarantowane 1000 zł dzieli się przez liczbę dni kalendarzowych danego miesiąca, mnoży przez liczbę dni pobierania zasiłku i zaokrągla w górę do pełnych dziesiątek groszy.
Instytucja podwyższenia zasiłku macierzyńskiego burzy klasyczną zależność między wysokością składki a wypłatą. Jednak dzięki temu skutecznie likwiduje lukę systemową, zapewniając, że decyzja o podjęciu choćby symbolicznej pracy zarobkowej przed urodzeniem dziecka nigdy nie postawi rodzica w gorszej sytuacji finansowej niż całkowita bierność zawodowa.
