Dla większości pracowników moment przejścia na emeryturę jest ściśle powiązany z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Istnieją jednak grupy zawodowe, których specyfika pracy, wysoki stopień obciążenia psychofizycznego lub trudne warunki środowiskowe sprawiają, że wieloletnia aktywność zawodowa staje się fizycznie niemożliwa do udźwignięcia przed osiągnięciem tego progu. Z myślą o nich ustawodawca stworzył instytucję emerytury pomostowej. Przez lata świadczenie to miało charakter wygasający, co budziło ogromne kontrowersje. Fundamentalna reforma przepisów całkowicie zmieniła jednak reguły gry, otwierając drzwi do bezpiecznego, wcześniejszego odpoczynku nowym pokoleniom pracowników.

Aby dobrze zrozumieć obecną sytuację prawną, należy odwołać się do kluczowej nowelizacji ustawy o emeryturach pomostowych, która zniosła tzw. warunek pracy przed 1 stycznia 1999 roku. Przed wejściem w życie tych zmian prawo do „pomostówki” przysługiwało wyłącznie osobom, które wykonywały pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze jeszcze przed końcem ubiegłego wieku. W efekcie program ten z każdym rokiem obejmował coraz mniejszą grupę osób i miał docelowo zniknąć z polskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Obecnie ten blokujący przepis już nie obowiązuje. Oznacza to, że emerytura pomostowa stała się świadczeniem bezterminowym. Prawo do niej mogą nabyć również młodsi pracownicy, którzy rozpoczęli pracę w trudnych warunkach po 31 grudnia 1998 roku, o ile spełnią pozostałe, rygorystyczne warunki ustawowe.

Kluczem do ubiegania się o świadczenie jest udokumentowanie odpowiedniego stażu pracy przy stanowiskach wymienionych w załącznikach do ustawy. Przepisy dzielą te zawody na dwie kategorie:

• prace w szczególnych warunkach (Załącznik nr 1): Są to zawody determinowane siłami natury lub procesami technologicznymi. Mimo zastosowania środków ochrony profilaktycznej, stawiają one przed pracownikiem wymagania przekraczające poziom jego możliwości, na które ma wpływ postępujący wiek. Przykładem są prace pod ziemią (górnicy), pod wodą (nurkowie), prace przy formowaniu bloków szklanych, w hutnictwie czy przetwórstwie materiałów zawierających azbest.
• prace o szczególnym charakterze (Załącznik nr 2): To stanowiska wymagające niezwykłej sprawności psychofizycznej, gdzie spadek tej sprawności pod wpływem wieku może zagrozić bezpieczeństwu publicznemu lub życiu innych osób. Do tej grupy zalicza się m.in. pilotów statków powietrznych, maszynistów kolejowych, kierowców autobusów w transporcie publicznym, operatorów wież kontroli lotów oraz personel medyczny oddziałów ratownictwa medycznego.

Samo wykonywanie powyższego zawodu to za mało. Aby ZUS wydał decyzję pozytywną, pracownik musi spełnić wszystkie poniższe warunki z art. 4 ustawy łącznie:

• wiek: Kobieta musi ukończyć co najmniej 55 lat, a mężczyzna co najmniej 60 lat (czyli o 5 lat mniej niż powszechny wiek emerytalny).
• ogólny staż ubezpieczeniowy: Okresy składkowe i nieskładkowe muszą wynosić minimum 20 lat dla kobiet oraz 25 lat dla mężczyzn.
• staż w trudnych warunkach: Pracownik musi udokumentować co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.
• praca po wejściu w życie ustawy: Należy wykazać, że po dniu 31 grudnia 2008 roku wykonywało się pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu obecnych przepisów.
• rozwiązanie stosunku pracy: nie jest już warunkiem koniecznym do samego przyznania prawa do emerytury pomostowej przez ZUS. Jednak aby urząd zaczął fizycznie wypłacać pieniądze, pracownik musi rozwiązać umowę o pracę, w przeciwnym wypadku wypłata świadczenia zostanie zawieszona.

Najczęstszym błędem organizacji, prowadzącym do odmownych decyzji w ZUS, jest nieprecyzyjne zgłaszanie podwładnych z odpowiednimi kodami tytułu ubezpieczenia lub błędy w wystawianiu świadectw wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Warto pamiętać o art. 12 ustawy, który mówi, że do okresu pracy w szczególnych warunkach nie wlicza się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (np. okresów na L4 czy zasiłku macierzyńskim). Jeśli pracodawca nie odliczy tych dni lub błędnie opisze stanowisko, pracownik może nie uzbierać wymaganych 15 lat, co zmusza go do kosztownej walki przed sądem pracy.