W celu uznania określonej pracy za pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze konieczne jest, aby należała ona do katalogu ustawowo określonych prac i wykonywana była w sposób stały oraz w pełnym wymiarze czasu pracy. Wykonywanie pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinno zostać potwierdzone w świadectwie pracy lub w zaświadczeniu wystawianym na podstawie przepisów szczególnych.

Przyjmuje się, że pracę w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze stanowi zatrudnienie przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku.

Katalog prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze został określony w wykazie A i B, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wykaz A określa prace w szczególnych warunkach. Wynika z niego, iż prace te determinowane są siłami natury lub procesami technologicznymi. Należą do nich m.in. prace w górnictwie (np. prace pod ziemią), w chemii (np. produkcja chlorowców i związków chlorowcopochodnych nieorganicznych). Natomiast wykaz B wymienia prace w szczególnym charakterze. Dla należytego wykonania tych prac konieczne jest posiadanie podwyższonej sprawności psychofizycznej, której spadek może zagrażać życiu lub zdrowiu innych. Zalicza się do nich np. pracę skoczka spadochronowego, czy sztauera. Ponadto wskazane wyżej katalogi znajdują się także w ustawie o emeryturach pomostowych.

Z § 2 ust. 1 wskazanego rozporządzenia wynika, iż praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze powinna być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Jednakże nie wyklucza uznania określonej pracy za pracę w warunkach szczególnych, realizowanie innych czynności związanych z zasadniczym procesem pracy. Każdorazowo przesłanki wynikające z rozporządzenia należy rozpatrywać w okolicznościach faktycznych danego przypadku z uwzględnieniem specyfiki wykonywanej pracy.