Choroba, urlop macierzyński czy konieczność sprawowania opieki nad chorym dzieckiem to sytuacje, w których dotychczasowe wynagrodzenie za pracę zostaje zastąpione świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. Dla większości osób moment przejścia z pensji na zasiłek wiąże się wyłącznie ze zmianą mechanizmu wyliczania kwoty, która trafi na konto. Mało kto zastanawia się jednak nad tym, że z punktu widzenia prawa podatkowego świadczenia te całkowicie zmieniają swój status.

Klucz do zrozumienia podatkowej natury zasiłku chorobowego czy macierzyńskiego tkwi w art. 10 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, który precyzyjnie rozdziela poszczególne źródła przychodów. Pieniądze otrzymywane w związku z wykonywaniem pracy to przychód ze stosunku pracy. Jednak zasiłek chorobowy, macierzyński, ojcowski, rodzicielski czy opiekuńczy – bez względu na to, czy fizycznego przelewu dokonuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czy pracodawca uprawniony do wypłaty świadczeń – w świetle prawa podatkowego stanowi przychód z innych źródeł (art. 20 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).

Ta różnica rodzi następujące konsekwencje przy kalkulacji miesięcznych zaliczek na podatek:

• za czas pobierania zasiłku pracownikowi nie przysługują pracownicze koszty uzyskania przychodów. Zasiłek z innych źródeł nie jest efektem świadczenia pracy, więc ustawodawca zabrania pomniejszania podstawy opodatkowania o te kwoty;
• zasiłki z ubezpieczenia społecznego są w całości zwolnione z naliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Podatek dochodowy pobiera się więc od pełnej kwoty brutto świadczenia, a nie od kwoty pomniejszonej o składki ZUS, jak ma to miejsce przy wynagrodzeniu.

O tym, jak ostatecznie ukształtuje się wysokość podatku od zasiłku w trakcie roku, decyduje podmiot, który fizycznie realizuje wypłatę.

Jeżeli płatnikiem zasiłków jest pracodawca (firma zatrudniająca powyżej 20 ubezpieczonych na dzień 30 listopada roku poprzedniego), procedura jest względnie bezpieczna. Pracodawca, obliczając zaliczkę od zasiłku, nadal stosuje oświadczenie PIT-2 złożone przez pracownika i pomniejsza podatek o kwotę zmniejszającą. Koszty uzyskania przychodów odcina jednak za te dni, w których pracownik chorował.

Inaczej wygląda sytuacja, w której zasiłki wypłaca bezpośrednio ZUS (małe firmy do 20 ubezpieczonych lub wypłata po ustaniu zatrudnienia). Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dokonując wypłaty zasiłku chorobowego czy opiekuńczego, ma ustawowy obowiązek pobrać zaliczkę na podatek według najniższej stawki skali podatkowej. ZUS z mocy prawa nie stosuje jednak kwoty zmniejszającej podatek na podstawie pracowniczego oświadczenia PIT-2, ponieważ dokument ten został złożony u pracodawcy, a nie w organie rentowym. Pracownik ma jednak prawo złożyć deklarację PIT-2 bezpośrednio w ZUS – w takim przypadku organ rentowy uwzględni kwotę zmniejszającą podatek przy kalkulacji świadczenia.

Warto pamiętać, że zgodnie z art. 92 Kodeksu pracy, za pierwsze 33 dni choroby w roku kalendarzowym (lub 14 dni w przypadku pracowników, którzy ukończyli 50. lat) pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia chorobowego finansowanego ze środków pracodawcy. Świadczenie to – mimo że jego wysokość oblicza się na identycznych zasadach jak zasiłek ZUS – na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych zachowuje status przychodu ze stosunku pracy. Przy jego wypłacie pracodawca nadal stosuje koszty uzyskania przychodów oraz kwotę zmniejszającą podatek z PIT-2. Zmiany następują dopiero od 34. (lub odpowiednio 15.) dnia nieobecności, gdy pracownik przechodzi na zasiłek chorobowy z ubezpieczenia społecznego.