Osoba bliska może pomagać przedsiębiorcy przy wykonywaniu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Jeśli taka pomoc pozostaje w bezpośrednim związku z przedmiotem działalności i charakteryzuje się systematycznością, stabilnością i zorganizowaniem, to powstaje obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i odprowadzania z tego tytułu składek. 

Za osobę współpracującą może zostać uznany małżonek, dzieci, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione, rodzice, macocha albo ojczym przedsiębiorcy oraz osoby przysposabiające, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i pomagają w prowadzeniu działalności (art. 8 ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych).

Jeżeli zostanie stwierdzone, że osoba bliska świadcząca pracę na rzecz przedsiębiorcy jest osobą współpracującą, to należy zgłosić taką osobę do obowiązkowych ubezpieczeń:

• emerytalnego,
• rentowym,
• wypadkowego,
• zdrowotnego.

Okres podlegania tym ubezpieczeniom, w myśl art. 13 pkt 5 ustawy, trwa od dnia rozpoczęcia współpracy do dnia zakończenia tej współpracy.

Ponadto takie osoby podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Osoba współpracująca, niezależnie od tego, czy świadczy pracę na podstawie umowy o pracę, czy bez formalnej podstawy, podlega ubezpieczeniu na takich samych zasadach, jak przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą. Wobec tego podstawowe składki ZUS nalicza się i odprowadza na takich samych zasadach, jak w przypadku przedsiębiorcy. Istotne pozostaje to, że osoba współpracująca nie może skorzystać z ulg w opłacaniu składek, jak na przykład ulga na start, tak zwany „mały ZUS”.

Wyjątek od powyższych zasad stanowi sytuacja, kiedy współpracujący członek rodziny jest zatrudniony na umowę o pracę u innego przedsiębiorcy, z tego tytułu uzyskuje co najmniej minimalne wynagrodzenie i są za niego odprowadzane składki ZUS. Wtedy przedsiębiorca opłaca za osobę współpracującą wyłącznie składkę zdrowotną.

Jeżeli natomiast dojdzie do zawarcia z osobą bliską umowy zlecenia, to będzie ona traktowana jak inni zleceniobiorcy. Podstawą do naliczenia składek na ubezpieczenie będzie wysokość jej wynagrodzenia.