Zwolnienie uczniów i studentów do 26. roku życia z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy zlecenia należy do najbardziej znanych wyjątków w systemie ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie jest to jedno ze zwolnień najczęściej stosowanych nieprawidłowo — nie dlatego, że przepis jest niejasny, lecz dlatego, że jego przesłanki mają charakter zmienny w czasie. Zarówno wiek, jak i status studenta mogą ulec zmianie w trakcie trwania jednej umowy, a płatnik składek jest zobowiązany reagować na taką zmianę z dnia na dzień.

Zgodnie z art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązkowi ubezpieczeń emerytalnego i rentowych nie podlegają uczniowie szkół ponadpodstawowych oraz studenci, którzy nie ukończyli 26 lat, wykonujący pracę na podstawie umowy zlecenia. Zwolnienie obejmuje w konsekwencji również ubezpieczenie zdrowotne i wypadkowe, a osoba taka nie jest w ogóle zgłaszana do ZUS z tytułu tej umowy. Istotne jest, że obie przesłanki — status studenta oraz wiek poniżej 26 lat — muszą być spełnione łącznie. Utrata którejkolwiek z nich powoduje powstanie obowiązku ubezpieczeniowego.

Zwolnienie przestaje obowiązywać z dniem ukończenia przez zleceniobiorcę 26 lat, przy czym decyduje tu konkretna data urodzenia, a nie koniec miesiąca czy okresu rozliczeniowego. Od dnia 26. urodzin zleceniobiorca staje się osobą podlegającą obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz zdrowotnemu — o ile umowa zlecenia stanowi dla niego tytuł do ubezpieczeń. Obowiązkiem płatnika jest wówczas zgłoszenie zleceniobiorcy do ubezpieczeń w terminie 7 dni od powstania obowiązku oraz naliczanie składek od wynagrodzenia należnego za okres przypadający od tego dnia. W praktyce oznacza to konieczność rozdzielenia rozliczenia jednej umowy na dwa odrębne okresy — nieoskładkowany i oskładkowany — nawet jeśli obie części przypadają w tym samym miesiącu kalendarzowym.

Odpowiedzialność za prawidłowe ustalenie obowiązku ubezpieczeniowego spoczywa na zleceniodawcy jako płatniku składek. Niezgłoszenie zleceniobiorcy do ubezpieczeń w odpowiednim terminie skutkuje obowiązkiem zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami — również w części, która co do zasady obciąża ubezpieczonego.