Urlop macierzyński to prawo pracownika w związku z rodzicielstwem. Nie jest on jednak w całości dobrowolny — część z niego pracownica musi obligatoryjnie wykorzystać samodzielnie. Dopiero po spełnieniu tego warunku otwiera się możliwość wcześniejszego powrotu do pracy i przekazania pozostałej części urlopu ojcu dziecka.

Zgodnie z art. 180 § 4 Kodeksu pracy pracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy. Te 14 tygodni ma charakter bezwzględny — nie można ich skrócić, przenieść na ojca ani w żaden inny sposób „oddać”. Wynika to z dwóch funkcji urlopu macierzyńskiego: zdrowotnej (regeneracja po porodzie) i opiekuńczej. Ustawodawca uznał, że po 14 tygodniach funkcja zdrowotna zostaje spełniona, a decyzja o dalszej opiece może zostać podjęta przez rodziców wspólnie.

Rezygnacja z części urlopu macierzyńskiego, przypadającej po 14. tygodniu, jest możliwa wyłącznie pod warunkiem, że pozostałą część urlopu przejmie pracownik-ojciec wychowujący dziecko. Ojciec musi być pracownikiem — rezygnacja nie jest możliwa, jeśli ojciec dziecka nie pozostaje w stosunku pracy (np. jest bezrobotny lub prowadzi działalność gospodarczą bez pracowniczego tytułu do ubezpieczeń). Nie może też być ojcem „formalnym” — musi faktycznie wychowywać dziecko.

Urlop ojca stanowi kontynuację urlopu matki — jego początek musi przypadać bezpośrednio po dniu rezygnacji pracownicy. Przerwa między urlopem matki a urlopem ojca jest niedopuszczalna.

Pracownica, która chce zrezygnować z części urlopu macierzyńskiego, składa pracodawcy pisemny wniosek w terminie nie krótszym niż 7 dni przed planowanym powrotem do pracy. Do wniosku dołącza zaświadczenie pracodawcy zatrudniającego ojca dziecka, potwierdzające termin rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego przez pracownika, wskazany w jego wniosku o udzielenie pozostałej części urlopu. Oba wnioski muszą być spójne — termin rozpoczęcia urlopu przez ojca musi następować bezpośrednio po terminie rezygnacji matki. Wniosek ojca o udzielenie pozostałej części urlopu składa się nie później niż 14 dni przed jego planowanym rozpoczęciem.

Kodeks pracy przewiduje jeden wyjątek od zasady koniecznych 14 tygodni. Pracownica legitymująca się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji może zrezygnować z urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 8 tygodni — pod warunkiem, że pozostałą część przejmie pracownik-ojciec lub inny najbliższy członek rodziny (art. 180 § 6 Kodeksu pracy).