Umowy zlecenia są powszechnie stosowane na rynku pracy. Są legalne, jednak szczegółowo weryfikuje je ZUS w przypadku, gdy ubezpieczeni z tego tytułu chcą korzystać z zasiłków. Organ bada, czy dana umowa nie jest pozorna, czyli zawarta wyłącznie w celu obejścia przepisów o ubezpieczeniach społecznych, bez rzeczywistego wykonywania czynności. Choć ZUS nie może unieważnić zawartej umowy zlecenia, to może ustalić obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym.

ZUS zwykle weryfikuje, czy praca była faktycznie wykonywana, czy wynagrodzenie nie zostało sztucznie podwyższone tuż przed chorobą oraz czy umowa nie została zawarta wyłącznie po to, by uzyskać świadczenie. Podobne zainteresowanie pojawia się, gdy zleceniobiorca ma kilka tytułów do ubezpieczeń, na przykład pracuje na etacie z niską pensją, a równolegle zawiera zlecenie z wysokim wynagrodzeniem. W takich przypadkach ZUS sprawdza, czy zlecenie nie służy jedynie podwyższeniu podstawy wymiaru składek.

Kontrola może pojawić się również wtedy, gdy zakres obowiązków zleceniobiorcy w praktyce przypomina stosunek pracy. Jeśli osoba wykonująca zlecenie pracuje w określonych godzinach, pod nadzorem, w miejscu wskazanym przez pracodawcę i wykonuje polecenia jak pracownik etatowy, ZUS, uznając, że wykonywana praca odpowiada warunkom pracy etatowej, a nie zlecenia, może nałożyć obowiązek opłacenia składek jak od umowy o pracę.

Szczególną uwagę ZUS zwraca także na umowy zawierane z osobami bliskimi — małżonkiem, dzieckiem, rodzicem czy partnerem. W takich przypadkach organ może badać, czy praca była realnie wykonywana, czy też umowa stanowiła jedynie sposób na uzyskanie świadczeń. Podejrzenia budzą również sytuacje, w których wynagrodzenie jest rażąco wysokie lub rażąco niskie w stosunku do zakresu czynności wynikających z zawartej umowy, a także gdy zleceniobiorca nie ma kwalifikacji do wykonywania powierzonych czynności.

W praktyce ZUS bada pozorność umowy zlecenia zawsze wtedy, gdy ma wątpliwości co do faktycznego wykonywania pracy, celu zawarcia umowy lub zgodności jej postanowień z rzeczywistymi warunkami współpracy. Dlatego ważne jest rzetelne dokumentowanie wykonywania zlecenia i właściwe konstruowanie umów.